Introductie

De provincie Groningen is gezegend met een groot aantal gebouwen die zijn beïnvloed door expressionistische stromingen als de Amsterdamse School. Een flink aantal daarvan heeft al een plaats gekregen op Wendingen. Met name in uitbreidingswijken van dorpen en steden die in de jaren twintig en dertig werden gebouwd, zijn fraaie verzamelingen van huizen met deze stijlkenmerken te bewonderen. Mooie voorbeelden van zulke wijken bevinden zich in onder meer Bedum, Veendam, Winsum, Appingedam, Hoogezand, Winschoten, Middelstum en Leens. In Delfzijl bevindt zich veruit de grootste uitbreidingswijk: Oud West.

Beschrijving

Oud West ligt ten opzichte van het centrum van Delfzijl aan de overkant van de gracht (hoewel technisch gezien deels op een gracht), zodat hij ook vaak “Over de gracht” wordt genoemd. Een andere benaming is “Zeeheldenbuurt” omdat een aantal straten en pleinen in de wijk naar zeehelden zijn genoemd, zoals Abel Tasman, Willem Barentsz, Piet Hein en Cornelis Houtman. Andere straten zijn vernoemd naar de verbouwer van de vesting, Menno van Coehoorn, en naar de belegeraar en de bevrijder van Delfzijl tijdens het beleg van Delfzijl (1813-1814), Marcus Busch.

Sinds het einde van de 16de eeuw was de havenstad Delfzijl een vesting, die werd ingesloten door zware vestingwerken. In de loop van de negentiende eeuw verloren de wallen en grachten hun verdedigende waarde en vanaf 1874 (Vestingwet) mochten de vestingwerken, net als elders in Nederland, geslecht worden. In Delfzijl verrezen de eerste woningen op het terrein van de vesting zelf. Later zou dit het winkelgebied van Delfzijl worden. In 1913 maakte gemeentearchitect F.A. Pot een eerste uitbreidingsplan voor het gebied 'over de gracht', in 1927 gevolgd door een herzien plan van architect C.C.J. Welleman, de latere burgemeester van Delfzijl. In het gebied ten zuidwesten van de stadsgracht, tussen de spoorlijn Groningen-Delfzijl en het Damsterdiep, verrees op basis van het tweede plan een nieuwe woonwijk. Langs de stadsgracht werd een plantsoen aangelegd. Daarlangs kwamen villa’s te liggen; daarachter eenvoudige burgerwoningen. Na 1940 werd deze wijk volgens hetzelfde uitbreidingsplan verder uitgebouwd naar het zuidwesten. Een groot deel van Oud West is zodoende pas na de Tweede Wereldoorlog gebouwd.

Veel gebouwen en huizen in het oudste deel van de wijk Oud West zijn ontworpen in een stijl die verwant is aan de Amsterdamse School. De Cornelis Houtmanstraat fungeert ruwweg als scheidslijn tussen het oudste en het nieuwste deel van de wijk. Tot de grootste gebouwen behoren de Zeevaartschool Abel Tasman (1930) en de Kruiskerk (1953). De school was een ontwerp van architect en latere burgemeester C.C.J. Welleman. De kerk werd vanaf 1951 ontworpen door A. van Dijk en F. van der Laan in een stijl die aansluit bij de wijk en expressionistische kerkgebouwen uit de jaren twintig en dertig. Een aantal grote vrijstaande huizen (villa’s) ligt zoals hierboven reeds genoemd aan de Menno van Coehoornsingel. Ook langs het Damsterdiep (Rijksweg) kwamen meerdere grote huizen te liggen, zowel vrijstaand als geschakeld. Verspreid door de wijk staan nog enkele tamelijk grote, vrijstaande woningen met een villa-achtig karakter.

Verreweg het grootste deel van de woningen in de wijk is echter eenvoudig. Het betreft vrijstaande woningen, woningen geschakeld in paren of twee-onder-één-kap. De variëteit is verrassend groot. Geen twee woningen zijn precies hetzelfde. Wel is sprake van een aantal basisvormen waaruit wordt geput, waarbij in elke straat meerdere vormen door elkaar heen staan. Het uiterlijk van de huizen wordt allereerst door de daken bepaald. Vrijstaande woningen hebben een zadeldak, een spitsboogdak, een mansardedak of een combinatie van spitsboogdak en mansardedak. Dubbele woonhuizen hebben soms een gezamenlijk dak met wolfseinden of ze bestaan uit twee woningen, elk met een zadeldak. Bij de laatstgenoemde categorie bestaat de verbinding uit een middendeel onder een plat dak of fungeert een haaks staand zadeldak als verbindend deel. Alle woningen zijn opgetrokken in baksteen in meerdere kleuren en op verschillende manieren gebakken. Op veel plaatsen is gesinterde baksteen gebruikt en hier en daar zijn betonnen elementen te zien. Baksteen wordt ook op zeer veel plaatsen als versiering gebruikt, bijvoorbeeld om de overgang naar de verdieping te accentueren, in de nok, of als accent bij de ramen. Verdere variatie is gezocht in ingangspartijen, erkers, dakgoten en kozijnen. De afstand tussen woningen bestaat vaak uit niet meer dan een steeg. Sommige woningen hebben een kleine voortuin, andere liggen direct aan de stoep.

Wie zijn de architecten van Oud West? Hierop is niet eenvoudig een antwoord te geven. Welleman ontwierp de beeldbepalende Zeevaartschool. Anja Reenders noemt ook de architect A. van Dijk (M. van Coehoornsingel 13). Een grote rol lijkt weggelegd voor de gebroeders De Boer en de gebroeders Zwarts, aannemers te Delfzijl. Vermoedelijk is J. de Boer één van de gebroeders De Boer en J. Zwarts één van de gebroeders Zwarts. Van de Boer zijn vrijstaande woningen bekend, onder meer aan het Abel Tasmanplein en aan de Rijksweg. Van J. Zwarts is onder meer het dubbele woonhuis Piet Heinstraat 4-6. Aangezien er meerdere dubbele woonhuizen zijn die lijken op het pand in de Piet Heinstraat, vermoed ik dat Zwarts ontwerper was van een aantal dubbele woonhuizen. In het Nieuwsblad van het Noorden is in die jaren meermaals sprake van aanbestedingen waarop “de Gebr. Zwarts” uit Delfzijl hebben ingeschreven, of van vraag naar timmerlieden en metselaars door deze firma. Ook de Gebr. De Boer zijn bewijsbaar betrokken bij aanbestedingen. Over de architecten heb ik echter verder in bronnen op internet geen informatie kunnen vinden. Aanvullend onderzoek in het archief in Delfzijl is nodig.

Vandaag de dag is de wijk Oud West een geliefde wijk om in te wonen. Het is een buurt met een eigen karakter. Het onderhoud van de huizen en van de wijk is over het algemeen goed. Het aanzien van de huizen is redelijk intact gebleven, hoewel duidelijk zichtbaar is dat het om woningen in eigendom gaat, die door de bewoners op eigen wijze worden onderhouden en gerenoveerd. Zo is het aantal authentieke elementen bij de ene woning groter dan bij de andere.

Gebruikte bronnen

1. Anja Reenders, Versteende Welvaart. Amsterdamse School op het Groninger Hoogeland (Uitgeverij Noordboek, 2007).
2. Amsterdamse School Wandelroute +/- 2,5 km. (Stichting Top van Groningen, 2016).

Links

1. https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-ontmanteling-van-de-vesting-delfzijl
2. https://nl.wikipedia.org/wiki/Oud_West_(Delfzijl)
3. https://www.delfzijl.nl/over-de-gemeente/kunst-en-cultuur_43718/item/amsterdamse-schoolbuurt_100678.html

Ingezonden door: Gert-Jan Lobbes

Gert-Jan Lobbes

Reacties

Geen reacties voor dit thema.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.