Introductie

De laatste in de reeks door De Klerk gebouwde woningblokken: Hillehuis, Spaarndammerplantsoen (eerste blok, tweede blok en Het Schip), het Dageraadcomplex en tot slot het complex aan de Vrijheidslaan.

Specificaties

Officiële of officieuze naam Woonblok Vrijheidslaan-Kromme Mijdrechtstraat-Meerhuizenplein
Adres(sen) Vrijheidslaan 8-54, Kromme Mijdrechtstraat 1-3, 2-4, Meerhuizenplein 7-11, 34-38
Postcode(s) 1078
Plaats (provincie) Amsterdam (Noord-Holland)
Land Nederland
Huidige staat Deels of volledig gerenoveerd
Oorspronkelijke opdrachtgever Amstels Bouwvereeniging
Oorspronkelijke functie Etagewoningen / appartementen
Betrokken architect(en) Michel de Klerk
Andere betrokken kunstenaars
Aanvang en oplevering 1921 - 1923
Huidige eigenaar ?
Huidige functie Etagewoningen / appartementen
Soort monument Rijksmonument
Monumentnummer 3731

Achtergrond

In 1921 organiseerde een zeventigtal Amsterdamse bouwondernemers zich in Amstels Bouwvereeniging ABV. Van het gemeentebestuur kreeg de ABV opdracht de centrale toegangsas van de Uitbreiding-Zuid (Plan Berlage) architectonisch vorm te geven. Iedere architect die werd aangezocht kreeg gemiddeld tweehonderd meter gevellengte. Hij moest één harmonische gevel ontwerpen voor een blok dat woningen van vier of vijf bouwondernemers kon bevatten. De rechthoekige blokken werden niet in hun geheel door één architect ontworpen. Het straatbeeld had de hoogste prioriteit. Individuele blokken werden dan ook onder zo'n vier architecten verdeeld, waarbij de begrenzing van het ontwerp niet, zoals verwacht zou kunnen worden, werd gevormd door de hoeken.

Om de continuïteit ter plaatse van de dwarsstraten te behouden, ontwierp één architect vaak de gevels van de beide zijden van de straat en werd pas in het verloop van een nieuwe gevelwand van architect gewisseld. De architecten werden gedwongen hun ontwerpen te laten aansluiten en voor elke 'ontmoeting' een bijzondere oplossing te bedenken. Het aan De Klerk toegewezen blok lag aan de centrale toegangsas tot het nieuwe stadsdeel, de toenmalige Amstellaan. Deze brede laan met groenstroken en ventwegen, vereiste een royale, grootsteeds vormgeving. Hoewel er veel kritiek was op de zogenaamde schortjesarchitectuur, was men algemeen van oordeel dat De Klerk de beste oplossing voor het vraagstuk had gevonden.

Exterieur

Anders dan De Klerks werk voor woningbouwverenigingen betrof het hier zogenaamde schortjesarchitectuur; voorgevels bij door de bouwers aangeleverde plattegronden. In De Klerks ontwerp is weinig van deze beperking te merken. Weliswaar zijn de gevels minder plastisch dan vroeger en is de overvloed aan kleinschalige decoraties verdwenen, maar dat zijn ontwikkelingen die ook in zijn andere werk uit dezelfde tijd te zien zijn. De essenties zijn daarbij niet veranderd: het complex is een duidelijke eenheid, waarin de afzonderlijke gevels toch een eigen gezicht hebben, in aansluiting op hun omgeving.

Karakteristiek zijn natuurlijk de rijen getrapt verspringende balkons die de langste wand domineren. Zij reflecteren de grootsteedse allure van de Vrijheidslaan. Hun monumentale dynamische zigzag sluit aan bij het tempo van het voorbijsnellende verkeer, maar geeft tegelijkertijd een gevarieerd totaalbeeld aan langzamere passanten. De horizontale lijnen van de balkons op de tweede verdieping maken van de verder vlakke gevels in de Kromme Mijdrechtstraat één groots gebaar naar het Meerhuizenplein en de rest van de wijk. Tegelijk verbinden deze balkons, die aansluiten op de serie aan de Vrijheidslaan en tot net om de hoek van het plein doorlopen, de drie gevels van de blokken met elkaar.

Op het Meerhuizenplein markeren twee halfrond uitgebouwde winkelpuien, ondersteund door de dynamiek van de balkons erboven, de toegang tot de wijk. De rest van de pleinwanden bestaat uit grote, kale vlakken die aan de uiteinden naar voren buigen, een neutraal en monumentaal scherm aan een kalme, weidse ruimte.

Hoewel er in wezen sprake is van een beperkt aantal woninggeveltypen, ontstaat een indruk van verscheidenheid door steeds andere combinatie van typen. Met een minimale hoeveelheid vormen (eigenlijk alleen de balkons met erker, een breed en een smal raam en de trappenhuisraampjes) bereikt De Klerk een maximaal resultaat.

Ondanks bewonderende reacties van veel tijdgenoten is de gevel aan de Vrijheidslaan De Klerks minst geïmiteerde blokwand. Andere Amsterdamse School architecten maakten van hun straatwanden weliswaar ook totaalcomposities waarin horizontale lijnen overheersen en de verticale perceelgrenzen (bijna) onzichtbaar zijn, maar De Klerks gevels blijven uniek. Zijn combinatie en integratie van de details en de compositiemethoden van de Amsterdamse School bleek onnavolgbaar.

Interieur

Het betreft schortjesarchitectuur met opvallend onopvallende interieurs.

Recente ontwikkelingen

Mede door het enorme bouwtempo in de rest van Amsterdam bleek het moeilijk om huurders te vinden voor de woningen, die te duur waren voor arbeiders en te klein voor beter gesitueerden. In een poging de woningen door een betere belichting aantrekkelijker te maken, zijn in 1934 over een groot deel van de Vrijheidslaan de balkons verlaagd en de ramen vergroot en simpeler ingedeeld. Deze verminking is bij recente restauraties niet ongedaan gemaakt, in tegenstelling tot andere toevoegingen en wijzigingen die het blok een armoedig aanzien gaven, zoals op foto's uit de 70er en 80er jaren te zien is. Sinds de meest recente restauratie in de 90er jaren tonen alleen de wanden in en bij de Kromme Mijdrechtstraat het oorspronkelijke beeld - afgezien van de verdwenen monumentale schoorstenen in de hoeken.

Gebruikte bronnen

1. M. Bock, Michel de Klerk. Bouwmeester en tekenaar van de Amsterdamse School (Rotterdam, 1997).
2. B. Kohlenbach, Pieter Lodewijk Kramer. Architect van de Amsterdamse School (Naarden, 1994).

Links

1. https://nl.wikipedia.org/wiki/Vrijheidslaan

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Ruimtekunst op zijn mooist! Hoe vaak ik er ook langs kom, steeds blijft de gevel mij verrassen en verbazen. Het is een gebouw dat met niets anders is te vergelijken.

Ingezonden door: Gert-Jan Lobbes

Gert-Jan Lobbes Ik zoek naar details van de Amsterdamse School die je pas opvallen als je langere tijd kijkt naar objecten. Fotograferen helpt om die details te ontdekken. De toppers van deze unieke stroming vind je op vele websites en horen natuurlijk ook thuis op Wendingen. Mijn voorkeur heeft echter om architecten, gebouwen en interieurs in kaart te brengen die nauwelijks aandacht krijgen. Want wie kent tegenwoordig Kruyswijk, Franswa, Boterenbrood of Roodenburgh - om maar een paar namen te noemen? Bekendheid kan bovendien bijdragen aan behoud van erfgoed, onbekend erfgoed kan zomaar verdwijnen. Mijn Amsterdamse Schoolfoto's zijn onder meer gebruikt in de brochure van de Amsterdamse Open Monumentendag 2016, voor tentoonstellingen van Museum Het Schip en De Dageraad, in het boek over Publieke Werken en in het boek naar aanleiding van 100 jaar De Dageraad. Over vondsten op architectuurgebied twitter ik vaak voorafgaand aan publicatie: https://twitter.com/gertjan_lobbes

Reacties

geplaatst door Annemarieke Verheij op 24 juni 2015 om 22:32:

Je hebt dit bijzondere complex, met hun erkers als eye-catchers, heel mooi in beeld gebracht Gert-Jan! Veel oog voor details.

geplaatst door Gert-Jan Lobbes op 25 juni 2015 om 16:05:

Dank je wel Annemarieke! Het is niet zo eenvoudig om dit complex te fotograferen omdat het zo een lange wand is. Bovendien kan je niet veel afstand nemen en staan er nogal wat "storende objecten" als lantaarnpalen en bomen. Blij om te lezen dat het gelukt is.

geplaatst door Annemarieke Verheij op 26 juni 2015 om 07:25:

Dat herken ik Gert-Jan. Heb de laatste weken twee keer voor het complex gestaan en mijn best gedaan een aantal goede (detail)foto's te maken. Dat valt, met name in de Korte Meerhuizenstraat inderdaad niet mee. Grappig om te zien dat we uiteindelijk op bijna exact dezelfde plekken resultaten hebben geboekt. Maar mede omdat ik tweemaal bewolkt weer trof zijn jouw foto's veel mooier geworden en bewaar ik die van mij maar voor het eigen archief :-)

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.