Introductie

Dinsdag 14 juni 1927 vond de eerste steenlegging plaats. Opperrabbijn A.S. Onderwijzer metselde de eerste steen. (Algemeen handelsblad, 15-6-1927)

Specificaties

Officiële of officieuze naam Synagoge, Jacob Obrechtplein, Amsterdam - exterieur
Adres(sen) Jacob Obrechtplein 8, Heinzestraat 1-3
Postcode(s) 1071 KS
Plaats (provincie) Amsterdam (Noord-Holland)
Land Nederland
Huidige staat Deels of volledig gerestaureerd
Oorspronkelijke opdrachtgever NIHS Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge
Oorspronkelijke functie Synagoge
Betrokken architect(en) Harry Elte, C. van der Wilk
Andere betrokken kunstenaars Willem Bogtman
Aanvang en oplevering 1927 - 1928
Huidige eigenaar Nederlands–Israëlitische Hoofdsynagoge
Huidige functie Synagoge
Soort monument Rijksmonument
Monumentnummer 505651

Achtergrond

In de twintiger en dertiger jaren verrezen in Amsterdam drie belangrijke, grote synagogen. De synagoge in de Linnaeusstraat (1927-1928) van Jacob S. Baars had de meeste kenmerken van de Amsterdamse School. Helaas kunnen we die vandaag de dag alleen nog op foto's bewonderen want het gebouw werd al in 1962 afgebroken. De nog altijd bestaande synagoge van Abraham Elzas in de Lekstraat (1936-1937, tegenwoordig een veilinghuis) werd gebouwd in een tijd dat zelfs de late verstrakte Amsterdamse School voorbij was. Het is een voorbeeld van de Internationale Stijl en valt daarom buiten het kader van deze website. Harry Elte ontwierp een synagoge aan het Jacob Obrechtplein die onmogelijk als Amsterdamse School gekenmerkt kan worden. Daarvoor is de invloed van Frank Lloyd Wright en Dudok te groot. Toch zijn er raakvlakken met de Amsterdamse School, zeker wat het interieur betreft.

Elte, wiens naam in de muur links van de ingang is gebeiteld, gold als een expert op gebied van synagogenbouw. Buiten Amsterdam had hij reeds vier nieuwe synagogen ontworpen (oa Den Haag en Den Helder, beide niet meer bestaand) en ook enkele synagogen gerestaureerd (oa Utrecht Springweg).

De synagoge werd gebouwd in opdracht van de Nederlandsch Israëlietische Hoofdsynagoge (NIHS) die in 1925 een terrein had gekocht op de hoek van de Heinzestraat-Jacob Obrechtplein. Hier stond een houten hulpsynagoge, die werd afgebroken toen de NIHS aan Elte opdracht verleende voor het ontwerp van een definitieve synagoge. De voorkeur ging uit naar een hoekterrein omdat, blijkens een schrijven aan B & W, een aan twee zijden vrijstaand gebouw naar de mening van de NIHS, meer in overeenstemming zou zijn met de gemeentelijke schoonheidseisen. Elte ontwierp het gebouw in samenwerking met architect Cornleis (Kees) van der Wilk en hoofdopzichter J.C. Koot. Op 18 mei 1928 werd de Obrechtsjoel, tegenwoordig officieel "Raw Aron Schuster Synagoge" geheten, gewijd.

Exterieur

De synagoge aan het Jacob Obrechtplein vormde een gebouwencomplex waartoe behalve de hoofdsynagoge ook een mikwe (rituele badplaats), een verenigingslokaal en twee bovenwoningen voor respectievelijk de chazan (voorzanger) en de sjammes (koster) behoorden. De voorhof naast de entree is ontstaan doordat hier een inmiddels verdwenen boom stond die bij het ontwerp was ingepast.

Het exterieur laat een samenspel zien van kubusvormige volumen die doorsneden worden door uitkragende daklijsten en luifels en diepliggende smalle verticale lichtsleuven. Net als zijn grote voorbeelden Frank Lloyd Wright en Dudok behandelde Elte de architectuur als een sculptuur door de manier waarop de verschillende onderdelen gecomponeerd zijn tot gesloten bouwblokken, waarin vensteropeningen en vlakke horizontale dakoverstekken voor een steeds veranderend ritme zorgen. Een markante toren steekt als een uitroepteken boven de omringende bebouwing uit. Typerend is de ook bij Dudok regelmatig voorkomende hoekoplossing waarbij een iets terugliggend bouwblok tussen de hoeken wordt geschoven.

De monumentale buitengevels ogen gesloten. Toch zijn er details aanwezig die de moeite waard zijn. Zo zijn onder de dakrand boven de grote verticale ramen consoles te zien, onder meer van een torarol en een menorah, de zevenarmige kandelaar. Op de vensterbank onder de grote ramen staan in het Hebreeuws citaten uit psalm 84: "Hoe mooi zijn Uw woningen, Heer der Heirscharen" en "Mijn ziel verlangt naar G'd's hoven; ik zing van vreugde voor de levende G'd". Op de luifel van de toegangspartij staat eveneens een Hebreeuwse tekst: "Ik heb U een prachtig huis gebouwd" (Koningen I, hoofdstuk 8, vers 13). Naast de deur van de woning staat de tekst "Gelukkig de mens die naar mij luistert en dag aan dag waakt aan mijn deuren, aan de posten (de Mezoezoth) van mijn ingangen de wacht houdt." (Spreuken 8 vers 34). Aan de toren bevinden zich de stenen tafels met daarop in het Hebreeuws de tien geboden die Mozes ontving op de berg Horeb. Tenslotte verdient het prachtige karakteristieke smeedijzeren toegangshek nog vermelding, evenals de manier waarop het huisnummer Heinzestraat 3 is vormgegeven. Als 's avonds de lichten in de synagoge branden zijn de gebrandschilderde ramen van Bogtman zelfs van buiten goed te zien.

Interieur

Het zeer rijke en gaaf bewaarde interieur bevat meerdere Amsterdamse School en art deco elementen en wordt apart behandeld.

Recente ontwikkelingen

Het gebouw is sinds de bouw grotendeels ongewijzigd. Verdwenen is wel de lantaarn bij het hekwerk naar de ingang. De grootste uiterlijke wijziging betrof het aanbrengen van langwerpige raampjes op de eerste verdieping, vijf aan de voorzijde en twee aan de zijkant. Dit had te maken met het ombouwen van de koorgalerij tot tweede vrouwengalerij, in 1937. Hierdoor werd de reeds bestaande vrouwengalerij te donker, vandaar dat er ramen werden aangebracht, voorzien van glas in lood van de firma Bogtman. Deze ingreep is onder leiding van Elte verricht en zo goed gedaan dat zij volstrekt niet opvalt. Na de oorlog werd het gebouw gerestaureerd door de vroegere medewerker van Elte, Kees van der Wilk. Sinds 1969 gingen in het interieur vele ornamenten schuil achter verf of stucwerk, het gebouw werd bouwvallig en op een gegeven moment was sprake van sloop. Nadat het gebouw in 1996 als rijksmonument was aangewezen, volgde een uitgebreide restauratie onder leiding van het ingenieursbureau IPR Normag uit Haarlem. De gevels, daken en de gebrandschilderde ramen werden toen hersteld en de ornamenten weer ontdaan van de stuc- en verflagen. Op 14 december 1997 werd de synagoge opnieuw gewijd en vernoemd naar de vroegere opperrabbijn Aaron Schuster (1907-1994), die tussen 1942 en 1973 als opperrabbijn fungeerde. Momenteel is de synagoge de grootste nog functionerende Asjkenazische synagoge in Amsterdam.

Gebruikte bronnen

1. D. Mulder, 'De synagoge-oost te Amsterdam'. In: Jaarboek 2014 (Cuypersgenootschap, 2015).
2. L. van Grieken, P.D. Meijer, A. Ringer, Harry Elte, Architect van de Joodse gemeenschap tijdens het interbellum (BONAS, Rotterdam, 2001).
3. Prof. Ir. J.G. Wattjes, 'De synagoge in Amsterdam-zuid'. In: Bouwbedrijf 7e jaar nr 3, 31 januari 1930
4. Ilja Meijer, 'Art deco in het zuiden van Mokum'. In: Kerkinterieurs in Nederland (Wbooks, 2016) 338-341.

Links

1. https://www.amsterdam.nl/kunstencultuur/monumenten/monumenten-0/gebouwen-gebieden/beschrijvingen/obrechtsjoel/
2. https://nl.wikipedia.org/wiki/Raw_Aron_Schuster_Synagoge
3. http://www.rijksmonumenten.nl/monument/505651/raw-aron-schuster-sjoel/amsterdam/
4. http://www.ras-club.nl/

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Eén van de indrukwekkendste gebouwen uit het interbellum in Amsterdam, vooral vanwege het interieur verbonden met de Amsterdamse School.

Ingezonden door: Gert-Jan Lobbes

Gert-Jan Lobbes Ik zoek naar details van de Amsterdamse School die je pas opvallen als je langere tijd kijkt naar objecten. Fotograferen helpt om die details te ontdekken. De toppers van deze unieke stroming vind je op vele websites en horen natuurlijk ook thuis op Wendingen. Mijn voorkeur heeft echter om architecten, gebouwen en interieurs in kaart te brengen die nauwelijks aandacht krijgen. Want wie kent tegenwoordig Kruyswijk, Franswa, Boterenbrood of Roodenburgh - om maar een paar namen te noemen? Bekendheid kan bovendien bijdragen aan behoud van erfgoed, onbekend erfgoed kan zomaar verdwijnen. Mijn Amsterdamse Schoolfoto's zijn onder meer gebruikt in de brochure van de Amsterdamse Open Monumentendag 2016, voor tentoonstellingen van Museum Het Schip en De Dageraad, in het boek over Publieke Werken en in het boek naar aanleiding van 100 jaar De Dageraad. Over vondsten op architectuurgebied twitter ik vaak voorafgaand aan publicatie: https://twitter.com/gertjan_lobbes

Reacties

geplaatst door Gert-Jan Lobbes op 15 augustus 2018 om 11:36:

De synagoge kan op 9 september 2018 worden bezocht in het kader van de Open Monumentendag en de Europese Dag van het Joods Cultureel Erfgoed. Vrije inloop tussen 11.00 en 14.00 uur. Architectuur rondleidingen om 11, 12 en 13 uur.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.