Introductie

Nieuwe foto's en beschrijving van dit schitterende Amsterdamse School schoolgebouw in Ter Apel (Groningen), gebouwd door de voor de Rijksgebouwendienst werkzame architect Gart (Gerrit) Westerhout.

Specificaties

Officiële of officieuze naam Rijks HBS (v.m.), Ter Apel - exterieur
Adres(sen) Oude Weg 41
Postcode(s) 9561 LB
Plaats (provincie) Ter Apel (Groningen)
Land Nederland
Huidige staat Deels of volledig gerestaureerd
Oorspronkelijke opdrachtgever Rijksgebouwendienst
Oorspronkelijke functie Middelbare School
Betrokken architect(en) Gart Westerhout
Andere betrokken kunstenaars Adriaan Remiëns
Aanvang en oplevering 1922 - 1924
Huidige eigenaar RSG Ter Apel
Huidige functie Middelbare School
Soort monument Rijksmonument
Monumentnummer 520945

Achtergrond

De Rijks Hoogere Burger School in Ter Apel werd in 1921 opgericht en aanvankelijk ondergebracht in houten noodlokalen. De aanbesteding van de bouw vond plaats op 21 juni 1922 en aannemer Jan Kruize uit Bellingwolde mocht de school gaan bouwen tegen een som van 204.000 gulden. Gart Westerhout was net aangenomen als architect voor de Rijksgebouwendienst en de jonge architect (geboren 1893) ging bepaald niet behoudend te werk. Voor 1924 was het een modern gebouw, voorzien van alle gemakken, zoals een centrale warmwatervoorziening, een eigen watervoorziening, goed uitgeruste vaklokalen voor scheikunde, natuurkunde, biologie en tekenen en een kaartenkamer voor aardrijkskunde. Het meubilair werd ontworpen door H. Pander & Zonen, meubelfabriek te Rotterdam, Den Haag en Amsterdam.

In het Bouwkundig Weekblad van 1925 beschrijft G. Westerhout de school onder meer als volgt: "De leslokalen zijn kleurig geschilderd en het ingebrachte meubilair is kleurig gebeitst. De lampen werden gemaakt gedeeltelijk van zink en gedeeltelijk van in elkaar geschoven triplex platen. Het gebouw, op zand gefundeerd (Ter Apel ligt hoog), heeft een onderbouw van gesinterde Groninger klinker en gevelwerk van verkeerd gelegde oranjeroodkleurige Groninger steen. De voorgeschreven toepassing van Travertin werd voor een gedeelte gewijzigd in bouwaardewerk van de ESKAF te Steenwijk, waarvoor beeldhouwer Remiëns te Schoorl de ontwerpen maakte." (Bouwkundig Weekblad nr 24,1925).

In 1971 schreef de architect terugkijkend op dit vroege werk: "Toen ik als architect van de Rijksgebouwendienst de opdracht kreeg, was ik in die periode erg onder de indruk van de 'Amsterdamse School'. Het schoolgebouw draagt daarvan de kentekenen. Er is nog een spoor van de klassieke symmetrie en in die periode van een overdadig kleurgebruik. Ik heb met plezier de Groninger steen toegepast voor een warm rood." (Herdenkingsboek 1971)

In 1968, na een fusie met de Openbare ULO, ging de school verder als Rijks Scholengemeenschap; vanaf 1992 als Regionale Scholengemeenschap, het huidige RSG Ter Apel, voor vmbo, havo en vwo.

Exterieur

Het halfronde plantsoen voor de school werd samen met de school ontworpen en vormt een indrukwekkende toegang tot het gebouw. Rechts van het gebouw - ermee verbonden door de muur van de fietsenstalling - staat de conciërgewoning. Aan deze woning in een aanverwante maar verschillende stijl dan het schoolgebouw is op Wendingen een aparte bijdrage gewijd.

Aan de Oudeweg werden tegelijkertijd twee woningen voor de leraren gebouwd en aan de Sellingerstraat de directeurswoning. Deze laatste woningen zijn overigens niet door Westerhout ontworpen.

Het twee bouwlagen hoge hoofdgebouw bestaat uit een centraal volume met middenrisaliet en twee zijvleugels. Het is deels onderkelderd en opgetrokken in rode baksteen op een trasraam van gesinterde bruinpaarse baksteen. De gevellijsten zijn van gesinterde bruinpaarse baksteen met rode en donkere Romaanse pannen. De verschillende stenen decoraties aan het gebouw (deels natuursteen, deels inmiddels van kunststof) zijn oorspronkelijk vervaardigd door beeldhouwer Adriaan Remiëns.

Vele details verwijzen naar zee en de scheepvaart, zoals een zeepaardje aan de basis van de vlaggenmast en golvende sierranden van dakpannen met ronde gaten. Deze doen denken aan waterafvoergaten op een scheepsdek. Op de torenvormige uitbouwsels aan de achterkant van het gebouw staan roerdompen in de zgn. paalhouding. Het monumentenregister spreekt hier van pelikanen maar dit is beslist onjuist. De bekroning van de uitbouwsels lijken op omgekeerde reddingssloepen. Opmerkelijk zijn verder de blauw geschilderde gietijzeren ornamenten op de tuinmuurtjes aan de voorkant en zijkant, en de rode en blauwe ornamenten op de tuinmuurtjes aan de achterzijde links.

Interieur

Architect Westerhout ontwierp niet alleen het interieur maar ook meubels, klokken en andere meubelstukken. Het interieur is zoveel mogelijk in originele staat teruggebracht; verdwenen meubilair werd weer opgespoord, gerestaureerd en weer in de school geplaatst. Deels werd dit ontworpen door de architect en deels door H. Pander & Zonen. De klok in originele kleuren van de Amsterdamse School staat nog in de hal. De klok was een geschenk van de architect bij de opening aan de school.

Aan het interieur is een aparte bijdrage op Wendingen gewijd.

Recente ontwikkelingen

Vanaf 1955 is een eerste uitbreiding aan de achterzijde in het Kloosterbos aangebracht. Bijna elk decennium is er wel een nieuwe uitbreiding toegevoegd, echter steeds aan de achterzijde en zonder het hoofdgebouw aan te tasten. Oud-directeur Sakkers heeft in de afgelopen jaren het gebouw weer in de meest originele staat teruggebracht. Hierbij zijn de stalen kozijnen grotendeels vervangen door aluminium kozijnen en de decoraties van natuursteen deels vervangen door identieke decoraties van (geel geschilderd) kunststof.

Rond 2020 zal opnieuw een grote renovatie van het hoofdgebouw starten. Dit in het kader van een grote nieuwbouw aan de achterzijde, waardoor het geheel een campusachtige sfeer krijgt. Wat bij elkaar hoort, komt ook bij elkaar in één deel van het gebouw. De hoofdingang komt aan de Stationsstraat. Onderdeel van het plan zijn een nieuwe sporthal (reeds gebouwd 2017/2018) en schoolplein. Het geheel moet groot genoeg zijn voor duizend leerlingen. De gemeente Vlagtwedde legde in 2017 12 miljoen euro op tafel voor de nieuwbouw, maar in oktober 2018 bleek dat er nog zeker 2,2 miljoen euro extra nodig was.

Gebruikte bronnen

1. G. Westerhout, 'Rijkshoogere Burgerschool te Terapel'. In: Bouwkundig Weekblad 24, 13 juni 1925.
2. Henk Dekker, 'Een ode aan de baksteen: het nieuwe schoolgebouw'. In: Aan de zuidpunt van Westerwolde…De geschiedenis van de RHBS en RSG Ter Apel, 1921-2011 (Uitgave RSG Ter Apel, 2011).
3. Anja Reenders Versteende welvaart. Amsterdamse School op het Groninger Hoogeland (Uitgeverij Noordboek, 2007).
4. Norma van der Horst Pronkjuwelen van baksteen. Amsterdamse School in Groningen (boekwerk & partners, 2017).
5. A. M. de Jong, De beeldhouwer Adrianus Remiëns (Uitgever J. Emmering, Amsterdam, 1929).

Links

1. https://www.monumenten.nl/monument/55522
2. http://www.oudterapel.nl/onderwijs/RHBS/collage%20RHBS.htm
3. http://aikep.blogspot.nl/2012/11/rijks-hbs-ter-apel.html
4. http://www.rsgterapel.nl/
5. https://zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/personen/detail/771fc172-3aa8-5b77-82ed-9da2faf06059
6. https://www.westerwolde.nl/rsg-ter-apel
7. https://www.rtvnoord.nl/nieuws/200784/Miljoenentekort-bij-de-nieuwbouw-van-de-RSG-in-Ter-Apel

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Bijdrage aangemaakt door Olga van den Muyzenberg die schreef: "Geen speciale connectie. Op foto's vele schitterende details."

In april 2019 gewijzigd en aangevuld door Gert-Jan Lobbes, die de gelegenheid had nieuwe foto's van het exterieur en het interieur te maken.

Ingezonden door: Olga van den Muyzenberg

Olga van den Muyzenberg Mijn interesse in de Amsterdamse School gaat vooral uit naar de “nagelvaste” interieuronderdelen. Die zijn het kwetsbaarst en zijn vaak al verdwenen. Om zoveel mogelijk documentatie te verzamelen kijk ik op de funda-website en benader ik bewoners van Amsterdamse School-panden om foto’s te kunnen plaatsen van de karakteristieke elementen van de Amsterdamse School. Op deze manier kan de website een bron van inspiratie zijn voor het maken of herstellen van deze stijl in Amsterdamse School-huizen. Wat mij opvalt is de verspreiding van de Amsterdamse School-stijl over bijna heel Nederland. Overal zijn eigen variaties, van Appingedam tot Zoutelande.

Reacties

geplaatst door Redactie Platform Wendingen op 30 december 2014 om 20:57:

Hans Ladrak (bouwhistoricus) stuurde ons een uitgebreide reactie op een interessant detail.

Op het verkeerde been gezet: muizenrooster in de RSG Ter Apel

Bij ons bouwhistorisch onderzoek in de Regionale Scholengemeenschap in Ter Apel kwamen wij een type muizenrooster tegen dat voor ons onbekend was.

De Regionale Scholengemeenschap is de huidige naam voor de Rijks Hoogere Burgerschool die in 1924 in Ter Apel gebouwd is. Omdat het een rijksgebouw betrof, was de Rijksgebouwendienst verantwoordelijk voor het ontwerp en de bouw. Op het bureau van de rijksbouwmeester werkte de architect Gart Westerhout op de afdeling Onderwijsgebouwen, die de school ontworpen heeft.

Het schoolgebouw is vanbinnen en vanbuiten helemaal in de stijl van de Amsterdamse School uitgevoerd. Tot in de kleinste details is dit doorgezet. Het is nog steeds voor het grootste deel origineel.

Tot die kleine details behoren ook de muizenroosters. Ze zijn vericaal geplaatst en in vormgeving afwijkend van de gebruikelijke roosters. Op het eerste gezicht was er geen twijfel over het materiaal waarvan ze vervaardigd zijn. Zowel de kleur als de klank lieten ons zonder enige aarzeling voor gietijzer kiezen. Totdat er vlak na het onderzoek een reparatie moest plaatsvinden en een rooster daarvoor verwijderd moest worden. Het brak daarbij in stukken en bleek tot ieders verbazing uit keramisch materiaal te bestaan.

Aan de school is vrij veel travertin en bouwkeramiek verwerkt. De bouwkeramiek is ontworpen door de beeldhouwer Adriaan (‘Janus’/’Adriano’) Remiëns (1890-1972), die het vak heeft geleerd op de ateliers van Mendes da Costa te Amsterdam. Het werd geproduceerd bij de Eerste Steenwijker Kunst-Aardewerk Fabriek (ESKAF).

De muizenroosters zijn gelijk aan het metselwerk verticaal geplaatst. Gezien de kwetsbare plaats en de weersinvloeden werden de muizenroosters in gres, een hardere en minder poreuze klei, uitgevoerd. Ze zijn behandeld met een roestbruine halfmat/halfglanzende glazuur. De rechthoekige opengewerkte tegel (11,5 x 21 cm), een ajourtegel, werd in een mal met open vorm gegoten of gedrukt. De tegel is 1 cm dik, ter plaatse van het naarvoren liggende vlak 1½ cm dik. De omgezette licht geribbelde rand is 3 cm breed en werd met een voegmortel in de sparing vastgezet.

In het ontwerp van de school is veel symboliek verwerkt dat doet denken aan de zee en scheepvaart. Het muizenroostertje heeft een schuine perforatie die doet denken aan golfjes, rechtsboven is waarschijnlijk een gestileerde zeester. Het vooruitstekende vlakje linksonder moet mogelijk pootafdrukken van een krab verbeelden. In sommige gevallen moet het misschien gedraaid worden, zodat het vlakje linksonder boven komt. De roosters zijn namelijk niet consequent op dezelfde wijze geplaatst.

A.M. de Jong heeft in 1929 een essay geschreven over het werk van Remiëns met foto’s van een aantal van diens kunstwerken.

Van de bekende beeldhouwer Hildo Krop is bekend dat hij grès ajour tegels heeft toegepast in een school aan de Jozef Israëlskade in Amsterdam. De vader van Hildo Krop was een van de oprichters van de E.S.K.A.F. Adriaan Remiëns en Hildo Krop hebben ook samengewerkt.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.