Introductie

De Utrechtse binnenstad herbergt een drietal bakstenen kolossen: de Inktpot van Van Heukelom, de Dom en, aan de Neude, het voormalig post- en telegraafkantoor van Joop Crouwel. Eén van de meest opmerkelijke eigenschappen van het laatstgenoemde gebouw is het contrast tussen het exterieur en het interieur. Niets aan de buitenkant van het gebouw verraadt hoe het gebouw (en dan met name de grote hal bij binnenkomst) er van binnen uitziet. Het postkantoor werd 2011 gesloten, maar wordt wel gebruikt. In 2018 komt hier de Centrale Bibliotheek.

Specificaties

Officiële of officieuze naam Post- en telegraafkantoor, Utrecht
Adres(sen) Neude 11
Postcode(s) 3512 AE
Plaats (provincie) Utrecht (Utrecht)
Land Nederland
Huidige staat Gerealiseerd
Oorspronkelijke opdrachtgever Landsgebouwendienst eerste district (ten behoeve van de PTT)
Oorspronkelijke functie Postkantoor
Betrokken architect(en) Joop Crouwel
Andere betrokken kunstenaars Hendrik van den Eijnde
Aanvang en oplevering 1919 - 1924
Huidige eigenaar Commerciële eigenaar
Huidige functie Tijdelijke bestemming: flexwerkplekken, kantoren en/of vergaderruimtes
Soort monument Rijksmonument
Monumentnummer 514259

Achtergrond

In 1914 besloot de gemeente Utrecht om op de plaats van de oude Rijksmunt een postkantoor te bouwen. Het oude hoofdpostkantoor op het plein Achter de Dom lag niet centraal genoeg en was slecht bereikbaar voor auto’s. Het eerste plan voor het nieuwe hoofdpostkantoor werd ontwikkeld door Rijksbouwmeester J. Teeuwisse. De adjunct-Rijksbouwmeester Joop Crouwel jr. begon in 1917 met het definitieve ontwerp, in nauw overleg met Jean François van Royen, die verantwoordelijk was voor het zogeheten ‘esthetisch beleid’ van de PTT. In zijn ontwerp nam Crouwel bijdragen op van twee kunstenaars met wie hij vaker samenwerkte: de Haarlemse beeldhouwer Hendrik van den Eijnde - eveneens in dienst van de Rijksgebouwendienst - en de glaskunstenaar Richard Roland Holst.

Door de economische omstandigheden in de periode na de Eerste Wereldoorlog tijdens de bouw zag de Rijksgebouwendienst zich genoodzaakt om te bezuinigen op 'franje' - zoals sommigen de kunstwerken betitelden die zo'n belangrijk onderdeel vormden van het ontwerp van Crouwel. Bij de opening van het postkantoor was er voor de eerste bezoekers daarom slechts één beeld te bewonderen: bij de bezoekersingang stond een vrouwenfiguur van Van den Eijnde. Welvarende inwoners van Utrecht die een ‘onaf’ gebouw maar niks vonden, organiseerden daarop een inzamelingsactie. Dankzij de bijdragen van een groot aantal welvarende burgers van Utrecht konden na 1924 de andere beeldhouwwerken en het glas in lood worden gerealiseerd. Ook de leeuwen die nog altijd de ingang van het voormalige postkantoor bewaken, hadden er dus niet gestaan als de omgeving geen steentje had bijgedragen!

Exterieur

Vanaf de Neude is het massieve gebouw niet te missen. De vier zogeheten traptorens vallen onmiddellijk op: twee vierkante torens voor, en twee ovale torens achter. Bij deze torens is vooral het metselwerk ter hoogte van de tweede verdieping bijzonder: de stenen zijn gemetseld als een soort harmonica, bijeengehouden door lange stroken natuursteen. De hoofdingang in het midden van de gevel bevindt zich onder een grote boog, waarin het glas in lood van de rustende Nederlandse maagd is geplaatst. Hoge smalle vensters, een terugkerend element in de Amsterdamse School, benadrukken het statige en monumentale karakter van het post- en telegraafgebouw. Dezelfde verticale lijnen keren terug in het gevarieerde metselwerk op de voorgevel, en de nadrukkelijk aanwezige steile dakpartijen. Deze elementen, uitgevoerd in perfecte symmetrie geven het rijzige gebouw op de Neude het karakter van een stadspaleis, dat goed past bij de voorname status van het post- en telegraafverkeer aan het begin van de vorige eeuw.

Interieur

Wie de centrale hal van het hoofdpostkantoor binnenstapt, kan er niet omheen: hier is een tempel opgericht voor de nieuwe vormen van communicatie. De 17 meter hoge gemetselde bogen en de zes beelden van gepigmenteerd hardsteen (arduin) geven de hal een haast mystieke sfeer. Gemetselde geel geglazuurde bakstenen bogen worden afgewisseld met kristalachtige stroken waardoor licht de hal binnenvalt. Ter hoogte van de basis van de bogen zijn postduiven van hetzelfde materiaal ingemetseld. De duiven benadrukken de centrale positie van het post- en telegraafkantoor als eindpunt van de communicatie vanuit de vijf werelddelen. Onder iedere reeks postduiven prijkt een hardstenen ornament in de vorm van een isolator, om het telegraafverkeer te symboliseren.

De vijf werelddelen zelf zijn terug te vinden in de beelden van arduin die over de donkere marmeren vloer uitkijken. Een zesde beeld, een vrouwfiguur, is toegevoegd om de symmetrie te behouden en symboliseert de handel en de welvaart, met vogels aan haar voeten. Aan de kopse zijden van de hal prijken een porseleinen klok en een gestileerd rijkswapen op grote zeshoekige schilden, geplaatst op gemetselde bakstenen rasters. Andere opvallende hardstenen ornamenten zijn de giraffehalzen met posthoorns die als boegbeelden van vikingschepen uit de wand komen, en de olifantenkoppen die de zuilen aan de kopse kant bekronen.

Recente ontwikkelingen

Toen het postkantoor aan de Neude in oktober 2011 sloot, betekende dit het einde van het laatste zelfstandige postkantoor van Nederland. In 2018 komt hier de Centrale Bibliotheek.

Gebruikte bronnen

1. Ben Koevoets, Art Deco aan de Neude (2007).

Links

1. http://nl.wikipedia.org/wiki/Hoofdpostkantoor_(Utrecht)
2. http://www.postkantoor-utrecht.nl/
3. http://weblab.ab-c.nl/postkantoor
4. https://twitter.com/BiebopNeude
5. http://www.trouw.nl/tr/nl/4492/Nederland/article/detail/2995420/2011/10/27/Het-laatste-postkantoor.dhtml

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Het postkantoor aan de Neude heeft voor mij een bijzondere lading. Kort nadat ik met museum Het Schip overeen was gekomen dat we samen zouden werken aan een website over de Amsterdamse School, stapte ik voor het eerst de paraboolvormige hal van het postkantoor binnen. Zo raakte ik definitief overtuigd van de mystieke kracht van deze kunststroming. Ik houd van brieven schrijven en postkantoren hebben voor mij daarom een speciale betekenis. Het postkantoor aan de Neude deed me beseffen wat een geluk het was dat ik samen met Het Schip een online project over deze stroming ging opzetten.

Ingezonden door: Willem Prins

Willem Prins "Toen ik in Amsterdam kwam wonen, had ik het geluk dat ik in een tijdelijke huurwoning op de Spaarndammerdijk terechtkwam. In een blok - met een bouwjaar rond 1920 - in een fijne, rustige buurt. Ik kwam er snel achter dat er in mijn buurt waanzinnig mooie woonblokken stonden - met Het Schip natuurlijk als spectaculair hoogtepunt. Fietsend door Amsterdam zag ik gaandeweg steeds meer van dit soort blokken, allemaal het resultaat van de sociale woningbouw uit het begin van de vorige eeuw. Het is nu alweer zes jaar geleden dat ik naar Amsterdam verhuisde, maar nog altijd gaat mijn hart sneller kloppen als ik het Roelof Hartplein oversteek, of langs het Scheepvaarthuis fiets, of over de Hoofdweg rijd. En dan vraag ik me af waarom er nu niet meer zo mooi gebouwd wordt als toen. "

Dit fragment komt uit een e-mail die ik in 2009 stuurde aan Alice Roegholt, directrice van Museum Het Schip. In de mail schreef ik voor het eerst over mijn ideeën voor een website waarop een overzicht wordt geboden van Amsterdamse School-objecten - met ruimte voor iedereen om bijdragen te leveren. Ik vroeg Alice of het museum belangstelling had om dit project met mij te realiseren. Het platform waarop u deze tekst leest, is van deze samenwerking het resultaat. In de periode voorafgaand aan de lancering heb ik als coördinator van het platform de eer gehad om tientallen liefhebbers en professionals te spreken over hun belangstelling voor de Amsterdamse School. Op dit platform kan iedereen iets kwijt over z'n eigen band met deze stroming, en tegelijkertijd bouwen we met zijn allen aan een overzicht van de Amsterdamse School. We zijn nog maar nét begonnen, maar ik ben er nu al best een beetje trots op!

Reacties

Geen reacties voor dit gebouw.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.