Introductie

Stedenbouwkundig middelpunt van het uitbreidingsgebied Plan West.

Specificaties

Officiële of officieuze naam Mercatorplein
Adres(sen) Mercatorplein 1-121 en 2-32, Jan Evertsenstraat 133-137, Cabralstraat 42, Hoofdweg 303-309, Van Spilbergenstraat 158-166c 135
Postcode(s) 1057 BV
Plaats (provincie) Amsterdam (Noord-Holland)
Land Nederland
Huidige staat Deels of volledig gerestaureerd
Oorspronkelijke opdrachtgever Gemeente Amsterdam
Oorspronkelijke functie Etagewoningen / winkels
Betrokken architect(en) H.P. Berlage
Andere betrokken kunstenaars Johan Polet, Theo Vos, Adriaan Remiëns, Jan Havermans
Aanvang en oplevering 1925 - 1927
Huidige eigenaar Meerdere particuliere eigenaren
Huidige functie Gemengde bestemming: woningen en winkels/bedrijfsruimtes
Soort monument Rijksmonument
Monumentnummer 527135 en 527137

Achtergrond

Het woonblok ‘Bouwmaatschappij Amsterdam-West en de Hoofdweg NV’ maakte deel uit van het plan West. Dit project bestond uit een stedenbouwkundig plan voor de westelijke uitbreiding van Amsterdam, met ruimte voor 6000 woningen. B&W van Amsterdam baseerden zich met de vaststelling van dit plan op de stedenbouwkundige plan dat Berlage eerder ontwierp voor Amsterdam-Zuid. Voor het ontwerp en de uitvoering werden de gerenommeerde architecten Kramer, Staal, Kropholler, Rutgers, Wijdeveld, Van der Mey en Berlage zelf gevraagd. Een team van supervisoren, bestaande uit de architecten Gratama, Versteegh en de directeur van Publieke Werken A.R. Hulshof, zag toe op de stedenbouwkundige- en architectonische eenheid van de verschillende ontwerpen.

Berlages betrokkenheid bij het project is beperkt gebleven tot de inrichting van het Mercatorplein, het centrum van Amsterdam-West waar alle wegen samen komen, en het vormgeven van de vier gevelwanden die het plein omsluiten. Het Mercatorplein wordt vaak gezien als middelpunt van het plan. Bovendien is het Mercatorplein één van de weinige voorbeelden waarbij één architect verantwoordelijk was voor zowel het plein als de omliggende bebouwing. Aan alle zijden van het plein zijn op de begane grond winkels, gelegen aan overdekte galerijen of onder brede luifels, en op de hierboven gelegen verdiepingen zijn huurwoningen gesitueerd. Berlage heeft tevens de twee portaalgebouwen met torens aan de zuid-oost en noord-westzijde van het plein gebouwd.

Het ontwerp voor het plein is gebaseerd op de turbine-vorm waardoor het een ideale geslotenheid krijgt zonder al te veel hinder op te leveren voor het verkeer. Berlage accentueert dit turbinemodel door het plaatsen van twee ongeveer 35 meter hoge torens op op de kruispunten met de Hoofdweg. Waarschijnlijk zaten in de torens oorspronkelijk kunstenaarsateliers. De twee poortgebouwen staan een beetje naar achteren waardoor de noord- en de zuidwand (de korte zijden) naar voren lijken te komen. Hierdoor oogt het plein vierkanter dan het is. Berlage had ook de westwand met een poortgebouw willen afsluiten, maar dat plan is niet uitgevoerd. In plaats daarvan is hier het straatprofiel van de Jan Evertsenstraat door twee uitbouwen smaller gemaakt, zodat toch het effect van een poort is ontstaan.

Exterieur

De gebouwen zijn eenvoudig en sober uitgevoerd in warm rood baksteen (noord- en zuidwand) en geel baksteen (west- en oostwand) met zwart graniet. In combinatie met de hoge torens doet het denken aan de middeleeuwen. Op de gebouwen zijn echter toch nog heel wat kenmerken van de Amsterdamse School te vinden: het beeldhouwwerk op de hoeken; metselverbanden; talrijke smeedijzeren ornamenten op en om de balkons (west- en oostwand); kozijnen in afwijkende vormen.

Recente ontwikkelingen

In 1961 moest de toren in de noordoosthoek worden afgebroken wegens bouwvalligheid. Het Mercatorplein, dat in de jaren tachtig te maken had met ernstige verwaarlozing, verloedering en criminaliteit, onderging daarna een ingrijpende revitalisering. Daarbij scheelde het maar weinig of een deel van de pleinwanden zou zijn vervangen door geheel nieuwe bebouwing. Vanaf het begin was het wel de bedoeling de westwand te renoveren. Mede door heftig verzet uit de buurt besloot de deelraad tot behoud. Twee van de vier blokken, het zuidelijke (gedeeltelijk) en het westelijke, ondergingen in 1993-1998 een restauratie. Het noordelijke blok werd afgebroken en samen met de in 1961 afgebroken toren en poort weer herbouwd met nieuwe plattegronden. Op het plein stonden twee kiosken, met kleine torentjes die een subtiel spel speelden met de grote torens. Een van de kiosken is herbouwd. Een klein torentje bovenop de ingang van de parkeergarage herinnert aan de ander.

Gebruikte bronnen

1. Fransje Hooimeijer en Annuska Pronkhorst, Berlage, een bouwmeester in beeld (Atrium, 2002. ISBN 90 6113 954 6).
2. Gerrit Vermeer, Ben Rebel en Vladimir Stissi, D’Ailly’s Historische gids van Amsterdam (Uitgeverij Bas Lubberhuizen, ISBN 9789059372290).

Links

1. https://nl.wikipedia.org/wiki/Mercatorplein_%28Amsterdam%29
2. http://www.theobakker.net/pdf/baarsjesmonumenten.pdf
3. http://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/php/monument_pdf.php?OBJnr=1018587
4. http://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/php/monument_pdf.php?OBJnr=1018585
5. http://zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/projecten/detail/89c46f00-c567-59e8-b346-5fbb4bdf14d2

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Ik heb jaren in de buurt van het Mercatorplein gewerkt. In die jaren kwam het vooral op mij over als een lawaaierig verkeersknooppunt. Daarbij was het er in de jaren '80 zo onveilig dat je er echt niet voor je plezier ging lopen.

Toen ik er vorig jaar voor het eerst in tijden weer eens terugkwam was ik blij verrast door de metamorfose die het plein heeft ondergaan en de sfeer die het nu uitstraalt. Doordat een groot deel van het plein nu voetgangersgebied is, kun je veel beter op je gemak rondkijken. Gaandeweg de wandeling ontdekte ik dat de toch wat streng ogende gevels, heel wat speelse details hebben in de vorm van beeldhouwwerk, smeedijzeren ornamenten en baksteenverbanden.

Berlage zal vast tevreden zijn over de huidige functie van "zijn" plein.

Ingezonden door: Annemarieke Verheij

Annemarieke Verheij Geboren en getogen in Amsterdam. De unieke bouwwerken van de Amsterdamse School zijn voor mij een vertrouwd beeld met opa's en oma's die allen in Oud Zuid woonden. In de jaren 80 werkte ik als reservist bij PTT Post en heb regelmatig op het postkantoor Gerard Terborgstraat (onderdeel van Het Nieuwe Huis op het Roelof Hartplein) gewerkt. Ook heb ik een dag op het postkantoortje op het Spaardammerplantsoen mogen doorbrengen. Helaas was ik in die tijd nog niet zo actief aan het fotograferen dat ik de interieurs op beeld heb vastgelegd.
Ik werk 4 dagen per week op de administratie Vergunningen van de Gemeente Amstelveen (en Aalsmeer). In mijn vrije tijd wandel ik veel, waarbij de camera altijd meegaat. De laatste tijd heb ik een toenemende interesse in de prachtige Amsterdamse School-stijl en ga regelmatig actief op zoek naar gebouwen of objecten.
Professionele kennis heb ik niet, maar met mijn beeldmateriaal en goed zoekwerk op internet hoop ik toch regelmatig een bijdrage te kunnen leveren aan deze mooie website.

Reacties

Geen reacties voor dit gebouw.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.