Introductie

Ook in Winsum heeft de Groningse variant van de Amsterdamse School school gemaakt.

Specificaties

Officiële of officieuze naam Kloosterstraat 4, Winsum
Adres(sen) Kloosterstraat 4
Postcode(s) 9951 CE
Plaats (provincie) Winsum (Groningen)
Land Nederland
Huidige staat Deels of volledig gerenoveerd
Oorspronkelijke opdrachtgever Particuliere opdrachtgever
Oorspronkelijke functie Villa of geschakelde villawoning
Betrokken architect(en) Jan van der Laan
Andere betrokken kunstenaars
Aanvang en oplevering 1934
Huidige eigenaar Particuliere eigenaar
Huidige functie Villa of geschakelde villawoning
Soort monument Geen beschermde status
Monumentnummer

Achtergrond

Over de architect van Kloosterstraat 4 is in de loop der jaren veel onduidelijk geweest. Pronkjuwelen van baksteen noemt het een schepping van de "Leidse architect Johannes Antonius (Jan) van der Laan". Dit was de oudere broer van de architecten Dom Hans van der Laan en Nico van der Laan, grondleggers van de Bossche School. J.A. van der Laan was de architect van verschillende ziekenhuizen (Eindhoven, Nijmegen), warenhuizen (V&D Leiden) en kerken. Als zodanig was het enigszins bijzonder dat hij in Winsum een woonhuis zou hebben ontworpen. Het eerder uitgegeven Versteende Welvaart vermeldde nog Nico van der Laan als architect, ook geen voor de hand liggende keuze gezien het karakter van zijn ontwerpen.

De werkelijke architect was de eerste bewoner van het huis, Jan van der Laan, geboren op 22 januari 1904 in Winsum. Hij ontwierp het huis samen met bouwmeester Postema, die in de praktijk vooral het praktische werk zal hebben gedaan. De naam van Postema wordt vermeld op de aanvraag.

Van der Laan was de tweede zoon van Berend van der Laan, turfschipper uit de Havenstraat. Jan werd bankbediende bij de N.V. D.J. Huizinga's Bank aan de Stationsweg. Later begon hij een eigen accountantskantoor aan huis in de Kloosterstraat en werd daarbij tevens kassier van de Boerenleenbank. Jan van der Laan trouwde op 18 december 1929 met Maria Vos uit Grijpskerk. Het echtpaar kreeg twee zoons. Tijdens de oorlog was Jan lid van een sabotageploeg (K.P. Winsum), die onder Duitse verdenking komt te staan als een van de onderduikers van boer Dijkstra aan de Onderdendamsterweg op 6 februari 1945 door een noodlottig schot om het leven komt en een tweede onderduiker gewond wordt meegenomen voor ondervraging door de SD. Van der Laan werd samen met 12 andere Winsumers opgepakt en via Groningen naar het concentratiekamp Kdo. Sandbostel/Neuengamme vervoerd, waar hij tussen 15 en 18 april 1945 door uitputting en ziekte overleed. Zijn naam is vermeld op het bevrijdingsmonument in Winsum.

Van der Laan diende op 26 oktober 1933 een plan voor de bouw van zijn woonhuis in bij de gemeente Winsum. De Adviescommissie voor Bouwontwerpen en Uitbreidingsplannen in de Provincie Groningen gaf op 7 november 1933 advies aan de burgemeester en wethouders. Hieruit blijkt dat men niet gecharmeerd was van het ontwerp. Onder meer valt te lezen:

"Het geheel was van slechte proportie, hetgeen voornamelijk te wijten was aan de boven de voorkamer vierkant uitgebouwde, plat afgedekte slaapkamer, waardoor vooral de rechter zijgevel zeer onbevredigend werkte. Verder moeten wij bedenkingen maken tegen den uitbouw bij het kantoortje (voorgevel) en de onsymmetrische hoofdingangpartij (linker zijgevel)."

De commissie had haar opmerkingen (lees: aanpassingen) in een schetstekening verwerkt, die bij het advies was gevoegd. Het meest opvallende aan deze tekeningen is het voorstel een gebroken kap aan te brengen. Van der Laan gaf zich niet zomaar gewonnen. In een brief van 3 1/2 kantjes, geschreven op 1 december 1933 in Den Bosch, gaf hij aan:

"Wat betreft het ontwerp, ben ik van geheel andere gedachtegang als de commissie. Bij het opzetten van het plan ben ik begonnen de noodzakelijke ruimten, welke voor den bouw noodig waren, op de meest voordelige wijze, met een sierlijke mantel te omkleeden. Doch moest ik vooral rekening houden met een bescheiden beurs. Voor het omkleeden dezer ruimten had ik geen gebroken kap noodig. Bij gebruik maken van een gebroken kap, was het vierkant optrekken met metselwerk niet noodig geweest. Een veel betere oplossing was dan direct gevonden door gebruik maken van dakkapels. Daar nu m.i. één kap met vlakke dakschilden, een laag en flink voorspringende goot zeer mooi is, is dit systeem door mij zoo ver mogelijk doorgevoerd. Daar ik de noodzakelijke ruimten onder deze kap niet behoorlijk kon bergen, werd een der slaapkamers vierkant opgetrokken. m.i. werkt dit op het exterieur in het geheel niet storend. En daar we boven de slaapkamer geen ruimte meer noodig hadden, was het zeer logisch deze ruimte op de meest goedkoope wijze af te sluiten, dus door een plat. (…) Zoals de commissie de schoorsteen van de voorgevel heeft uit laten komen, is m.i. zeer smakeloos. Daar er hier in het geheel geen wet of regel voor bestaat, blijft het aesthetisch inzicht geheel persoonlijk, hetwelk ik in mijn ontwerp in de meest eenvoudige zin heb weergegeven. Mijn ontwerp draagt een individueel karakter."

Het was duidelijk dat Van der Laan zijn ontwerp niet zomaar wilde aanpassen. De gemeente besefte blijkbaar dat verder verzet zinloos was, want reeds op 4 december 1933 werd de vergunning tot het bouwen van een woonhuis verleend, geheel volgens het ontwerp van Van der Laan.

Exterieur

De Kloosterstraat in Winsum is een straat in een uitbreidingswijk uit begin dertiger jaren, op een steenworp afstand van het centrum van het dorp. Vele huizen hebben één of meerdere stijlkenmerken van de Amsterdamse School, meer in het bijzonder de Groninger variant daarvan.

Van de vele fraaie huizen uit het interbellum in Winsum is Kloosterstraat 4 samen met de villa van Egbert Reitsma (Stationsweg 18) beslist het meest opvallende. Vanwege zijn gele, blauwe en rode accenten in combinatie met merendeels rode baksteen, verschillende metselverbanden en de karakteristieke vorm, werd het pand in de volksmond 'Klein Berlage' genoemd. Het had misschien ook 'Klein Reitsma' genoemd kunnen worden, naar de eveneens kleurrijke villa van Reitsma.

Recente ontwikkelingen

De huidige bewoner van het huis, Egbert Kruidhof, heeft zo veel mogelijk informatie over de eerste bewoner en architect van het huis verzameld. In mei 2018 deed hij mee aan Open Joodse Huizen in het kader van de verzetsactiviteiten van Van der Laan.

Gebruikte bronnen

1. Archief Gemeente Winsum
2. Egbert Kruidhof, Winsum
3. Anja Reenders, Versteende Welvaart. Amsterdamse School op het Groninger Hoogeland (Uitgeverij Noordboek 2007).
4. Norma van der Horst, Pronkjuwelen van baksteen. Amsterdamse School in Groningen (Uitgeverij boekwerk & partners 2017).

Links

1. https://www.openjoodsehuizen.nl/nl/page/3894/kloosterstraat-4
2. https://amsterdamse-school.nl/themas/online-bronnen/monumenten-gemeente-winsum/
3. https://www.openarch.nl/gra:3846fa84-b29a-49ec-7e6f-a40e37639844/en
4. https://www.openjoodsehuizen.nl/nl/page/4278/terugblik-winsum

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Bijdrage aangemaakt in 2017. Op dat moment stonden er nog geen gebouwen uit Winsum op de website. Dit kleurrijke pand leek mij een uitstekende kandidaat om de rij te openen.

Aangepast in juli 2019 met gegevens over de eerste bewoner/architect, waarover veel onduidelijkheid bestond. Met dank aan Egbert Kruidhof en Harco vM.

Ingezonden door: Gert-Jan Lobbes

Gert-Jan Lobbes Ik zoek naar details van de Amsterdamse School die je pas opvallen als je langere tijd kijkt naar objecten. Fotograferen helpt om die details te ontdekken. De toppers van deze unieke stroming vind je op vele websites en horen natuurlijk ook thuis op Wendingen. Mijn voorkeur heeft echter om architecten, gebouwen en interieurs in kaart te brengen die nauwelijks aandacht krijgen. Want wie kent tegenwoordig Kruyswijk, Franswa, Boterenbrood of Roodenburgh - om maar een paar namen te noemen? Bekendheid kan bovendien bijdragen aan behoud van erfgoed, onbekend erfgoed kan zomaar verdwijnen. Mijn Amsterdamse Schoolfoto's zijn onder meer gebruikt in de brochure van de Amsterdamse Open Monumentendag 2016, voor tentoonstellingen van Museum Het Schip en De Dageraad, in het boek over Publieke Werken en in het boek naar aanleiding van 100 jaar De Dageraad. Over vondsten op architectuurgebied twitter ik vaak voorafgaand aan publicatie: https://twitter.com/gertjan_lobbes

Reacties

geplaatst door Harco vM op 9 december 2018 om 20:56:

Ik vermoed dat opdrachtgever en architect hier met elkaar zijn verward. Het bestand met gebouwen in Winsum elders op de site noemt namelijk Harm Postema als architect/bouwmeester, terwijl kantoorbediende J. van der Laan wordt genoemd als bewoner/aanvrager. Dit strookt met archiefstukken m.b.t. bouw- en sloopvergunningen van de gemeente Winsum. Hierin wordt J. van der Laan als aanvrager genoemd van een vergunning m.b.t. "burgerbehuizing bouwen."

Nou zou het kunnen dat de architect deze vergunning aanvraagt, maar door de jaren heen zijn er meerdere Van der Laans geweest die op hetzelfde adres vergunningen aanvroegen (waaronder zijn weduwe) waardoor het aannemelijk is dat Van der Laan de bewoner was. Ik vond dit pand altijd al een vreemde eend in de bijt in het oeuvre van J.A. van der Laan. Daarmee zou dit mysterie ook eindelijk zijn afgedaan.

De aanvullende stukken zijn hier te vinden: https://gemeentewinkel.winsum.nl/Documenten/Winsum-ArchInv1932-19893_.pdf

Overigens noemt de BAG 1930 als bouwjaar. De bouwvergunning is aangevraagd op 04-12-1933 waardoor het mij aannemelijk lijkt dat het in 1934 is gerealiseerd. Ik heb dan ook een wijzigingsverzoek ingediend bij de BAG. Mocht de gemeente 1934 als bouwjaar accepteren, zal ik het hier ook aanpassen.

geplaatst door Harco vM op 11 december 2018 om 07:09:

Gemeente Winsum heeft de wijziging geaccepteerd. Bouwjaar hier ook aangepast.

geplaatst door Harco vM op 7 mei 2019 om 14:35:

Kwam het volgende tegen op onderstaande link (artikel van 25-04-2018):

14.15 en 15.15 uur, Kloosterstraat 4 (woonhuis 1934): Huidige bewoner Egbert Kruidhof vertelt over de vroegere bewoner, gezinshoofd, vader van twee zonen, boekhouder en verzetsstrijder Jan van der Laan, die vanwege zijn illegale activiteiten op 16 februari 1945 wordt gearresteerd. Op 18 april overlijdt hij in Sandbostel, een dependance van concentratiekamp Neuengamme.

https://noorderkrant.nl/artikel/613576/open-joodse-huizen-huizen-van-verzet-in-winsum.html

We kunnen nu dus wel vrijwel met zekerheid zeggen dat Jan van der Laan de opdrachtgever was en dat dit in Versteende Welvaart op de een of andere manier is verwisseld met architect J.A. van der Laan. Nu nog maar eens achterhalen wie die Harm Postema was.

geplaatst door Gert-Jan Lobbes op 17 juli 2019 om 07:26:

Met dank aan de gegevens aangeleverd door Harco vM en de bewoner van het pand, heb ik de bouwgeschiedenis van het pand nu kunnen reconstrueren en de misverstanden recht kunnen zetten.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.