Introductie

Het Scheepvaarthuis van Joan Melchior van der Meij (1878-1949) is een imposant gebouw in de binnenstad van Amsterdam en is één van de belangrijkste gebouwen van de Amsterdamse School beweging. Niet alleen was het gebouw essentieel voor de ontwikkeling van de Amsterdamse School als nieuwe beweging, maar de fantastische uitbundigheid van decoraties in allerlei verschillende materialen, maakt het gebouw een toonbeeld van een gesamtkunstwerk, het totaalkunst-principe zoals dat in de tijd gangbaar was en één van de speerpunten bij de Amsterdamse School. In 2007 kreeg het Scheepvaarthuis een nieuwe bestemming als Grand Hotel Amrâth

Specificaties

Officiële of officieuze naam Het Scheepvaarthuis
Adres(sen) Prins Hendrikkade 108-114
Postcode(s) 1011 AK
Plaats (provincie) Amsterdam (Noord-Holland)
Land Nederland
Huidige staat Gerealiseerd
Oorspronkelijke opdrachtgever NV Kantoorgebouw "Het Scheepvaarthuis"
Oorspronkelijke functie Kantoorgebouw
Betrokken architect(en) Joan van der Meij, Michel de Klerk, Piet Kramer, Theo Nieuwenhuis, A.D.N. van Gendt
Andere betrokken kunstenaars Hildo Krop, Hendrik van den Eijnde, Carel Lion Cachet, Willem Brouwer, Willem Bogtman, Toon Rädecker, Joop van Lunteren
Aanvang en oplevering 1913 - 1916
Huidige eigenaar Amrath
Huidige functie
Soort monument Rijksmonument
Monumentnummer 4158

Achtergrond

Het Scheepvaarthuis is gebouwd als kantoorgebouw voor zes Amsterdamse scheepvaartmaatschappijen en is in twee verschillende fases (1913-1916) en (1926-1928) gebouwd. Initiatief voor de bouw kwam voort uit de intentie van de Amsterdamse rederijen om een sterkere concurrerende positie te verwerven binnen de Nederlandse en Europese scheepvaart. Door een bundeling van krachten zou een sterkere en efficiëntere werkwijze tot stand kunnen komen. In 1912 werd door de maatschappijen de NV Kantoorgebouw “Het Scheepvaarthuis” opgericht die in hetzelfde jaar Van der Meij als architect aanstelde.

Ondanks dat het gebouw over het algemeen aan Van der Meij wordt toegeschreven, leverden de gebroeders Van Gendt een substantiële bijdrage aan het gebouw. Zij waren als eersten benaderd en moesten zorg dragen voor de praktische en doelmatige inrichting van het gebouw (de plattegrond) en ontwierpen het betonnen skelet. Van der Meij was als onervaren, maar veelbelovende architect aangesteld voor alle zaken van esthetische aard. De oplevering van de eerste fase was gepland voor 1915, hetgeen bij de bouw op de gevel met enkele versieringen werd aangegeven, echter door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was er enige vertraging en werd dit uiteindelijk een jaar later. De versieringen werden echter niet aangepast.

Deze samenwerking tussen de verschillende ontwerpers verliep niet helemaal vlekkeloos en de andere ontwerpers werden nog tijdens de bouw van de eerste fase ontslagen. De tweede fase van het gebouw werd gebouwd tussen 1926 en 1928. Hierbij werd Van der Meij ondersteund door zijn chef de bureau J.J.B. Franswa. Het betrof een uitbreiding van de kantoorruimtes en was hierdoor veel minder uitbundig. Ook de stijging van de bouwprijzen was een belangrijke reden voor mindering.

Rond 1934 werd de bouw van de derde fase gepland, waarvoor Van der Meij in 1938 de tekeningen gereed had. Deze uitbreiding zou door de opgelopen kosten van de gebruikte materialen echter niet worden gerealiseerd. Bovendien lukte het niet om de vergunning voor sloop van de aanwezige panden voor elkaar te krijgen.

Exterieur

Opvallend aan het gebouw is de enorme rijkdom aan (symbolische) versieringen die in en aan het gebouw zijn aangebracht. Nog meer dan bij andere vergelijkbare kantoorgebouwen uit die tijd is het een totaalkunstwerk geworden waar verschillende kunsten en ambachten moesten samenkomen. Dit is mede te danken aan het riante budget dat beschikbaar was.

Ondanks dat de kunstenaars specifieke taken kregen, is de totale compositie tussen de verschillende materialen dusdanig samengevlochten, dat men er van uit kan gaan dat er een intensieve samenwerking was tussen de verschillende kunstenaars en dat de onderdelen gezamenlijk tot stand kwamen. Zo zijn er bijvoorbeeld schetsen bekend van De Klerk van de gebeeldhouwde koppen aan het exterieur, hoewel de uitvoering hiervan aan Hildo Krop wordt toegeschreven. Van der Meij hield de uiteindelijke regie over het geheel.

Rondom het gebouw zijn 23 uitstekende koppen aangebracht. Deze stellen voornamelijk 17e eeuwse ontdekkingsreizigers, zeevaarders, gouverneurs, cartografen, etc. voor. Bij de entree stellen vier beelden van diorietporfier de belangrijkste wereldzeeën voor, de Middellandse Zee, de Atlantische Oceaan, de Stille Zuidzee en de Indische Oceaan. Onder elk ramenpaar op de verdiepingen is een klein beeldhouwwerkje te vinden. Op elk verdieping verschillen deze en refereren naar de bestemmingen van de maatschappijen die op deze verdieping huisden. Rondom het gebouw komt meermalen een beeldenpaar terug. Dit stellen een koopman en een matroos voor. De scheepvaart en de handel zijn de belangrijkste thema’s voor het Scheepvaarthuis en werden hier veelvuldig gesymboliseerd.

Interieur

Het interieur van het Scheepvaarthuis is al even uitbundig vormgegeven. Een aantal ruimtes zijn vooral het benoemen waard. De tegenwoordige hoofdentree was vroeger de entree voor de directie en toont enkele marmeren beelden die de werelddelen voorstellen. Ook zijn hier twee uitstalkasten voor modelschepen te vinden met glas in lood er boven. Bovenaan de trappenhal is een gigantisch glas in lood dak vol verwijzingen naar de 17e eeuw. Onder andere landkaarten, scheepjes en symboliek die verwijzen naar de astonomie, belangrijk voor de navigatie in de scheepvaart.

De Beraadzaal was vroeger de ruimte waar vergaderingen onder de directieleden werden gehouden. Hier is de tropisch houten wandbekleding uitvoerig versierd met zeevaartgerelateerde afbeeldingen zoals zeepaardjes, ankers, octopussen en de namen van ontdekkingsreizigers. Deze ruimte is volledig ontworpen door Theo Nieuwenhuis, een binnenhuisarchitect die werkte in een stijl die sterker gerelateerd is aan de Jugendstil. Dit is te zien aan de vele kronkelende plantenmotieven. In de glas in lood ramen zijn de initialen van de zes scheepvaartmaatschappijen verwerkt. Boven de schouw is een afbeelding van de SS Jan Pieterszoon Coen, het vlaggenschip van de SMN en grootste schip van Nederland op dat moment.

Op de tweede verdieping zijn in 1920 in de hal naast de trap glas in lood panelen geplaatst, ontworpen door CA Lion Cachet, ter herinnering aan het vijftig jarig bestaan van de SMN. In het gebouw is tevens een werkende paternoster lift, welke echter niet meer in gebruik is.

In de punt van het gebouw zijn drie monumentale ruimtes, welke in vroeger tijden de directiekantoren waren van de KNSM, de SMN en de KPM. Deze zijn ontworpen door Theo Nieuwenhuis (KNSM) en Michel de Klerk en Piet Kramer (SMN en KPM).

Recente ontwikkelingen

Het Scheepvaarthuis is tussen 2000 en 2007 in meerdere fases verbouwd tot hotel voor Amrath. Belangrijk uitgangspunt hierbij was dat geprobeerd is de oorspronkelijke sfeer niet aan te tasten. Zo zijn originele materialen en detaillering behouden en gerestaureerd in plaats van gebruik te maken van moderne.

Er zijn plannen om op het overgebleven stuk grond waar eerder de derde fase van het gebouw gepland stond een uitbreiding voor het hotel te bouwen.

Gebruikte bronnen

1. Andela, Martijn en Coert Peter Krabbe, ‘Veelheid in eenheid. Maatwerk bij restauratie van het Scheepvaarthuis’, in: Jaarboek Bureau Monumentenzorg Amsterdam, nummer 7 2008.
2. A. Boeken, 'Het Scheepvaarthuis en de Beurs', in: Elsevier, geïllustreerd Tijdschrift, 28 (1918), 18-31 en 104-116.
3. H. Boterenbrood & Jurgen Prang, Van der Mey en het Scheepvaarthuis (SDU Uitgevers Den Haag 1989).
4. Hans de Groot, ‘Paleis van schone houtsoorten’, in: Het Houtblad, oktober 1994.
5. 'Het Scheepvaarthuis', in: Algemeen Handelsblad
6. Hirsch, S.J. (1918), Het Scheepvaarthuis, De Bussy
7. J.M. van der Meij, 'Een en ander over het Scheepvaarthuis als proeve van monumentaal gebruik van baksteen en bouwbeeldhouwwerk', in: De Ingenieur, 30 (1915), 24, 495-501.
8. 'Vergrooting van het Scheepvaarthuis', in: Algemeen Handelsblad, 17-09-1920.

Links

1. https://nl.wikipedia.org/wiki/Scheepvaarthuis
2. http://www.amrathamsterdam.com
3. http://spqa-am.blogspot.nl/2012/03/het-scheepvaarthuis-het.html
4. https://www.monumenten.nl/monument/4045

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

De 165 ruime kamers en suites in ons Amsterdams hotel zijn voorzien van het nieuwste comfort, stijl en faciliteiten, ingericht in de Amsterdamse schoolstijl van het gebouw. Museum Het Schip en Grand Hotel Amrâth werken sinds de opening van het hotel in 2007 samen om niet alleen hotelgasten, maar ook andere geïnteresseerden de kans te geven om kennis te maken met dit bijzondere gebouw.

Ingezonden door: Grand Hotel Amrâth

Grand Hotel Amrâth

Reacties

geplaatst door Gert-Jan Lobbes op 11 augustus 2017 om 10:19:

In het kader van Open Monumentendag worden op zaterdag 9 en zondag 10 september doorlopend rondleidingen in het gebouw gegeven. Te zien zijn het trappenhuis, de paternosterlift, de loketten, de Van der Mey hal en de Beraadzaal.

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.