Introductie

Twee van de belangrijkste gebouwen van Cornelis Kruyswijk op een zeer strategische locatie in Plan Zuid.

Specificaties

Officiële of officieuze naam Vrijheidslaan entree Victorieplein
Adres(sen) Vrijheidslaan 90-100, 91-101, Rijnstraat 58, 58a
Postcode(s) 1078
Plaats (provincie) Amsterdam (Noord-Holland)
Land Nederland
Huidige staat Gerealiseerd
Oorspronkelijke opdrachtgever Amstels Bouwvereeniging
Oorspronkelijke functie Etagewoningen / winkels
Betrokken architect(en) Cornelis Kruyswijk
Andere betrokken kunstenaars
Aanvang en oplevering 1923 - 1928
Huidige eigenaar Meerdere particuliere eigenaren
Huidige functie Gemengde bestemming: woningen en winkels/bedrijfsruimtes
Soort monument Gemeentelijk monument
Monumentnummer

Achtergrond

In de slechte economische situatie na de beëindiging van de Eerste Wereldoorlog was de noodzaak van de bouw van grote aantallen goedkope woningen hoog. De in gang gezette sloop van vele krotwoningen maakte het probleem nog urgenter. De Woningdienst was in 1919 gestart met een ambitieus plan voor de bouw van Tuindorp Oostzaan in Amsterdam Noord en had daar de handen vol aan. De diverse woningcoöperaties die zich hadden gevormd waren niet in staat om een stadsuitbreiding van de noodzakelijke omvang te realiseren. Ook bouwondernemingen waren vanouds kleinschalig en in de uitbreidingswijken van de laatste veertig jaar bestond het gros van de bouwprojecten uit twee tot hooguit acht percelen.

Het bouwbedrijf Van der Schaar onderscheidde zich al vroeg (1906) met een grootschaliger aanpak. Zijn directeur H. van der Schaar, bracht in 1920 zo'n zeventig particulieren bouwondernemingen bijeen in Amstels Bouwvereeniging (ABV) met het doel een deel van Plan Zuid te bebouwen: een ambitieus plan van 2000 woningen, waarvan er uiteindelijk zo'n 1800 zouden worden gerealiseerd.

Het gebied dat ABV in erfpacht had gekregen lag ten zuiden van het Amstelkanaal, tussen Amsteldijk, Amstelkade, Waver- en Berkelstraat. De bebouwing van de straten rond het Meerhuizenplein, evenals die aan de Amstellaan (nu Vrijheidslaan) werden door ABV gerealiseerd, alsook gedeelten van de Rijnstraat. De kruising van de Amstellaan en de Rijnstraat, een belangrijk stedenbouwkundig scharnierpunt, werd aan Kruyswijk toegewezen met als aanbeveling om ter plaatse een dominante bebouwing te plaatsen, uit de rooilijn springend, met arcadenbouw, winkels en cafés.

Exterieur

Het Daniel Willinkplein (nu Victorieplein) vormt in Plan Zuid het stedelijk knooppunt, waar de drie hoofdassen, Vrijheidslaan, Churchilllaan en Rooseveltlaan samen komen. De entree tot het plein wordt gevormd door de twee woningblokken met winkelarcade van Kruyswijk. De spiegelsymmetrie ervan benadrukt het belang van deze overgangszone. Het noordelijke deel kwam in 1924 gereed, het zuidelijk in 1928. Vanuit de Vrijheidslaan gezien vormen de beide blokken als het ware het poortgebouw tot het plein. Dit effect wordt vooral verkregen door de vernauwing van de rooilijn ter plaatse. Aan het eind komt zo de later gebouwde "Wolkenkrabber" van J.F. Staal goed tot zijn recht.

Het enorme gevelvlak boven de arcades kent een strakke raamverdeling en heeft een sterk horizontale geleding. De hoekpartijen aan weerszijden ervan vormen een verticaal accent met een sprong in de gevel, gedeeltelijk gemaskeerd met halfronde erkers. De erkers zijn bovenaan bedekt met terracotta pannen. De openheid van de arcaden wordt op de vier hoeken nadrukkelijk onderbroken door horizontale natuurstenen stroken. Deze visueel aantrekkelijke markering heeft wel tot gevolg dat het doorzicht in de arcaden ernstig wordt belemmerd. In de exploitatie van de winkels is dit tot de dag van vandaag een probleem.

De pijlers van de arcaden van de noordzijde werden uitgevoerd in syeniet, een fraai maar kostbaar gesteente. Bij de zuidzijde werd daar vier jaar later om financiële redenen van afgezien. De arcaden met winkels zijn de eersten in een reeks winkelgalerijen die in die tijd tot stand kwamen, zoals aan het Mercatorplein (Berlage), het Surinameplein (Roodenburgh), de Jan Evertsenstraat (Staal, Van der Mey) en het Carltonhotel aan de Vijzelstraat (Rutgers).

Interieur

Onder de arcaden mooi houtwerk, opvallende blauwe geglazuurde tegels, (resten van) glas in lood.

Recente ontwikkelingen

Radboud van Beekum schrijft in zijn biografie van Kruyswijk over de zorgwekkende staat van onderhoud van diversen panden van Kruyswijk. Dat was in 2006 aan de orde en is helaas nog steeds het geval bij deze twee gebouwen aan het Victorieplein. Het noordelijke gebouw heeft nog altijd de niet oorspronkelijke dakoverstek. Terracotta pannen zijn losgelaten van de erkers. Er zijn her en der daar kunststof kozijnen aangebracht. Delen van de natuursteen onder de erkers zijn liefdeloos beschilderd. De afwateringsdelen van de pijlers zijn beschadigd. De winkelarcaden zien er onaantrekkelijk uit en delen staan leeg. De sloop van de arcaden kon begin jaren negentig worden afgewend, maar sindsdien is de haveloze staat van de panden alleen maar toegenomen. Nog steeds geldt wat Van Beekum negen jaar geleden schreef: twee van de belangrijkste gebouwen van Kruyswijk wachten op een serieuze restauratie, die ze weer tot de fraaie entree van Amsterdam zuid zou kunnen terugbrengen.
meer

Gebruikte bronnen

1. Radboud van Beekum, Cornelis Kruyswijk, Amsterdamse School architect 1884-1933 (Bussum 2006).

Links

1. http://nl.wikipedia.org/wiki/Victorieplein

Professionele of persoonlijke band met dit gebouw/blok

Ik woon er om de hoek. Heel jammer dat deze panden niet worden aangepakt. Luifels en arcaden zijn niet meer zo geliefd in winkelstraten. Op sommige plaatsen zoals aan het Olympiaplein en in de Jan Evertsenstraat zie je dat er lichtkoepels worden aangebracht of op andere manieren de luifel wordt doorbroken om daglicht binnen te laten. In het geval van deze arcaden is dat niet te realiseren.

Ingezonden door: Gert-Jan Lobbes

Gert-Jan Lobbes Ik zoek naar details van de Amsterdamse School die je pas opvallen als je langere tijd rond loopt en de tijd neemt. Fotograferen helpt om die details te ontdekken. De toppers van deze unieke stroming vind je op vele websites en horen natuurlijk ook thuis op Wendingen. Het leukste vind ik echter om architecten, gebouwen en interieurs in kaart te brengen die nauwelijks aandacht krijgen. Want wie kent tegenwoordig Kruyswijk, Franswa, Boterenbrood of Roodenburgh - om maar een paar namen te noemen? Bekendheid draagt bovendien bij aan behoud van erfgoed. Mijn Amsterdamse Schoolfoto's zijn gebruikt in de brochure van de Amsterdamse Open Monumentendag 2016, in de permanente tentoonstelling van Museum Het Schip en in de tentoonstelling Wonen in Iconen in Bezoekerscentrum De Dageraad, te zien tot december 2017.

Reacties

geplaatst door Marcel Westhoff op 12 februari 2016 om 13:27:

Goeie suggestie. De titel is aangepast! (Evenals sommige fotobijschriften. De url is nu dan ook http://www.amsterdamse-school.nl/objecten/gebouwen/vrijheidslaan-entree-victorieplein/ )

Je moet eerst inloggen voordat je een reactie kan plaatsen.
Als je nog geen account hebt, dan kan je je aanmelden voor een account.